تبلیغات
 علوم آزمایشگاهی گراش ـ ورودی 90 - طبقه بندی بیماری های ژنتیکی و توارث آنها

طبقه بندی بیماری های ژنتیکی و توارث آنها

سلول:بدن هر فرد از میلیونها سلول میکروسکوپی تشکیل شده است که هر یک وظیفه خاصی را به عهده دارد مانند سلول قلبی،سلول خونی،سلول استخوانی

هسته:هر سلول دارای دو قسمت سیتوپلاسم و هسته است که اطلاعات ژنتیکی هر فرد در هسته سلول های آن قرار دارد.

کروموزوم:ساختارهایی نخ مانند که در هسته سلول قرار دارند.این ساختار کل اطلاعات ژنتیکی هر فرد را شامل می شوند که این اطلاعات را(مانند رنگ چشم )به نسل بعد منتقل می کنند.این اطلاعات از کنار هم قرار گرفتن بازهای نوکلئوتیدی آدنین A ،تیمین T،گوانین Gو سیتوزین C ایجاد می شود.

سلول های بدن هر فرد دارای 46 کروموزوم است که 23 عدد را از پدر و 23 عدد را از مادر به ارث برده است.

هر دست کروموزوم مادری شامل 22 کروموزوم اتوزوم +کروموزوم X و هر دست کروموزوم پدری شامل 22 کروموزوم اتوزوم +کروموزوم X یا  Yمی باشد

کروموزوم ها دو نوع هستند:

1-      کروموزوم اتوزوم که در هردو جنس نر و ماده مشابه است.

2-      کروموزوم های جنسی X و Y که جنسیت فرد راتعیین می کنند(فرد ماده=XX ، فرد نر=XY)

     هتروزیگوت:فردی که هر دو کپی ژن در این فرد روی کروموزوم های پدری و مادری شبیه به همدیگر (سالم یا جهش یافته) است.   

     هموزیگوت:فردی است که دارای یک کپی سالم و یک کپی جهش یافته از ژن است که حال این جهش یا از والدین به او به ارث رسیده و یا اینکه به تازگی در این فرد به وجود آمده که به فرزندان او منتقل می شود.

 

ه

 

  بیماری‌های كروموزومی

بیماری‌های كروموزومی

 

·  بیماری‌های كروموزومی Chromosomal disorders

در این بیماری ها کل یا قسمتی از کروموزوم فرد دارای اختلال است که بسته به محل درگیر و اینکه شامل چند ژن است بروز علائم بالینی متفاوت حواهد بود.

این گروه بیماری‌ها شامل دو گروه اختلالات تعدادی و یا ساختمانی هستندو برحسب نوع كروموزوم درگیر دو گروه اند:
الف: كروموزوم‌های جنسی
ب: كروموزوم‌های غیر جنسی

الف) تعدادی:
یعنی تعداد کروموزومها (و نه ساختار آنها )افزایش یا کاهش یافته است.اختلالات كروموزومی غیرجنسی : شایع‌ترین آنها سه‌تایی شدن كروموزوم (سندروم داون) است كه عمدتاً بصورت تصادفی با فراوانی 1در 700 تولد در جوامع انسانی دیده می‌شود. بویژه با افزایش سن مادر این احتمال بیشتر می‌شود. سایر اختلالات مثل سه‌تایی‌شدن‌18 (ادوارد) و سه‌تایی‌شدن‌13(پاتو) نیز با فركانس كمتر رخ می‌دهد و خطر تكرار هم خیلی كم است. حذف كامل یك كروموزوم غیر جنسی عموماً كشنده‌است و مرگ در مراحل جنینی یا بدو تولد را باعث می‌شوند. ب) ساختاری:

اختلالات ساختمانی در مورد كروموزوم‌های غیر جنسی متنوع بوده و عمدتاً فرد درگیر طول عمر طبیعی نداشته و بارور نیست لذا كشنده محسوب می‌شود درحالیكه اختلالات ساختمانی كروموزوم‌های جنسی X یا Y با سطح عوارض ملایم‌تر و متنوع می‌توانند درجاتی از اختلالات بلوغ و باروری تا ناباروری و بعضی مواقع عوارض دوجنسی را باعث شوند.
اگرچه در بیماری‌های كروموزومی (شیوع كمتر از 2% در هر تولد) سطح بزرگی از ماده ژنتیكی درگیر است ولی عموماً غیر ارثی محسوب می‌شوند(زیرا در اکثر موارد موجب سقط در همان اوایل جنینی می شوند). در هر حال در موارد مشكوك بایستی ابتدا با مطالعات بالینی و مشاوره ژنتیك و درصورت نیاز با روش‌های آزمایشگاهی و دقیق مثل كاریوتیپ، اساس و علت بیماری كروموزومی تشخیص داده‌ شود

اختلالات شایع كروموزوم‌های جنسی :

افزایش تعداد X ها یا Y ها كه عوارض عمومی در بدو تولد خیلی جدی نیست ولی اختلالات جدی بلوغ و باروری را بدنبال دارند.

كاهش X (منوزومی  X) در زنان باعث سندروم شایع ترنر می‌شود كه بیشترین اختلال شایع در زنان كوتاه‌قد و نابارور محسوب می‌شود.

·    بیماری‌های ژنی Gene disorders


1- تك ژنی

   این بیماری ها در اثر نقص در یک ژن و نه کل کروموزوم به وجود می آیند.بسته به اینکه ژن بیماری روی کروموزوم های اتوزوم یا کروموزوم های جنسی یا میتوکندری باشد و همچنین به علت سطوح بیان متفاوت محصول ژن، الگوهای توارثی مختلفی را با خطر تكرار متفاوت موجب می‌شوند.

بیماری‌های ژنی را برحسب الگوی توارث می‌توان به چند گروه تقسیم‌كرد:

توارث غالب اتوزومی :

در این نوع توارث،یکی از  دو کروموزوم فرد، دارای ژن معیوب یا جهش یافته است در نتیجه فقط یک کپی سالم ژن دارای محصول پروتئینی خواهد بود که این میزان کافی نبوده و منجر به بروز علائم در این بیماران می شود.این بیماران با انتقال کروموزوم معیوب به فرزند منجر به بیمار شدن فرزندشان خواهند شد که احتمال این اتفاق %50 است(%50 احتمال انتقال کروموزوم سالم). البته در بسیاری موارد احتمال عدم بروز ژن هم مطرح است كه این احتمال برای بیماری‌های مختلف فرق می‌كند، لذا ممكن است والدین غیر مبتلا (ناقل ژن) بیش از یك بار صاحب فرزند بیمار شوند.

در شکل زیر شجره یک بیماری اتوزومال غالب  رانشان می دهد که پدر بیمار دارای دو فرزند دختر و یک پسر بیمار است.ویزگی این نوع توارث این است که بیماری در هر نسل دیده می شود چرا که حضور یک کپی از ژن جهش یافته برای بروز علائم کافی است(فرد هتروزیگوت بیمار خواهد بود).

دایره:زن، مربع:مرد، رنگ سبز کامل:بیمار هموزیگوت، رنگ سبز نیمه:فرد هتروزیگوت بیمار، رنگ سفید:فرد سالم

مغلوب اتوزومی

مغلوب اتوزومی

توارث مغلوب اتوزومی :

این‌ها شایع‌ترین گروه از بیماری‌های ژنی هستند. در این گروه از بیماری ها هر دو کروموزوم به ارث رسیده از پدر و مادر دارای ژن جهش یافته اند(این شرایط به کرات در فرزندانحاصل از ازدواج فامیلی اتفاق می افتد) که در نتیجه فرد فاقد ژن سالم خواهد بود و فقدان محصول پروتئینی ژن منجر به بروز علائم می شود ،در این گروه از بیماریها حضور یک ژن سالم (فرد حامل) محصول پروتئینی کافی تولید خواهد کرد و این افراد بدون علائم بالینی خواهند بود.و بویژه در جوامعی كه فراوانی ازدواج فامیلی بالا باشد، یك معضل بزرگ برای سلامتی اینگونه جوامع محسوب می‌شوند. در واقع بدون علامت بودن افراد حامل ژن امكان می‌دهد این ژن مخفی بماند. ریسك تكرار در هر حاملگی برای والدین ناقل 25% است. بیماری تالاسمی كه در منطقه خوزستان فراوانی بالائی دارد یك مثال مشهود برای این گروه از بیماری‌های ژنی است Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA MicrosoftInternetExplorer4 /**/

همانطور که در شجره زیر دیده می شود مادر حامل (هتروزیگوت) که بدون علائم بیماری است ژن جهش یافته را به پسر خود منتقل کرده است که در اثر ازدواج او با فرد هتروزیگوت دیگر(شاید در اثر ازدواج فامیلی) با انتقال هر دو کپی جهش یافته ژن به نسل بعد، بیماری در فرزند آنها مشاهده می شود.

بیماری‌های ژنی با الگوی توارث جنسی

بیماری‌های ژنی با الگوی توارث جنسی

 

بیماری‌های ژنی با الگوی توارث جنسی:

در این گروه بیماری‌های ژنتیكی جایگاه ژن روی كروموزوم X است و كروموزوم Y كمتر مطرح است(چون کروموزوم کوچکی بوده و دارای ژنهای کمی ست).

توارث غالب وابسته به : X 
این دسته بیماری‌های ژنی بسیار نادر بوده و گزارشات كمی از آنها دیده می‌شود. این بیماری ها مربوط به ژنهایی هستند که روی کروموزوم X قرار دارند و در افراد مذکر به عت دارا بودن  تنها یک کروموزوم X كشنده‌اند مثل سندروم Rett .

توارث مغلوب وابسته به: X

وفور زنان مبتلا در این نوع توارث بسیار كم است چون حضور دو کپی ژن جهش یافته برای بروز علائم ضروری است و چون مردان  تنها دارای یک کروموزوم x هستند (همی زیگوت)، این گروه از بیماری‌ها بیشتر در مردها دیده می‌شود. بویژه در اختلالات شدید و كشنده كمتر زنان مبتلا دیده‌ می‌شود و بستگی به نوع بیماری، شدت، پیشرفت و كشندگی آن دارد مثل تحلیل عضلانی دوشن و بكر و یا هموفیلی A و B ، كه كمتر زنان مبتلا دیده‌می‌شوند، در حالیكه زنان مبتلا به كوررنگی و فاویسم در اجتماع دیده‌ می‌شوند.

توارث مغلوب وابسته به: X

توارث مغلوب وابسته به: X

.

توارث هولاندریک:

 این توارث در مورد ژن های روی کروموزوم y است که فقط در مردان مشاهده شده  و از پدر به پسر منتقل می شود.

ژن‌های خارج هسته‌ای یا میتوكندریایی با الگوی توارث خط مادری:

 

 

توارث وابسته به میتوكندری :

میتوكندری یك اندامك سیتوپلاسمی حاوی DNA است كه منبع تولید انرژی سلول است. تابحال 37 ژن روی كروموزوم آن شناسایی شده كه محصولات آنها در عملكرد طبیعی میتوكندری یعنی تأمین انرژی سلول بسیار اهمیت دارد. هرنوع تغییر و خطای عملكرد این ژنها عوارض شدید سیستم عصبی و عضلانی، بینائی و شنوائی را بدنبال دارد. این عوارض عموما پیشرونده هستند. چون این اندامك در سیتوپلاسم است فقط از طریق مادر منتقل می‌شود، لذا الگوی توارث خاص دارد (توارث مادری) كه از طریق بررسی شجره قابل تشخیص است. تابحال بیش‌از 70 بیماری در این گروه شناسایی شده‌اند.


2- چند ژنی

كه چندین ژن و محیط درمیان آن‌ها دخالت دارند و همه افراد این صفات را در محدوده نرمال نشان می‌دهند.

3- چند فاكتوری

كه در اثر نقص در ژن‌های متعدد و عوامل مختلف محیطی به وجود می آیند. این گروه بیماری‌ها یك آستانه بروز دارند واغلب با شدت و ضعف همراهند
در این دسته از بیماری‌ها عوامل ژنتیكی و عوامل محیطی باعث بروز بیماری می‌شوند. دیابت و افزایش فشارخون از این گروه محسوب می‌شوند كه علاوه بر دخالت عوامل ژنتیكی، به شدت از محیط تاثیر پذیری دارند. این گروه بیماری‌ها تحت عنوان بیماری‌های بزرگسالی شناخته‌می‌شوند و كنترل عوامل محیطی می‌تواند به عنوان یك روش بازدارنده محسوب شود.
گروهی از این بیماری‌ها كه بیشتر تحت تأثیر محیط هستند بنام آستانه‌ای هم شناخته‌می‌شوند. وقتی قابلیت (Ability) بیمار از حد آستانه عبور كند عارضه شروع می‌شود. لذا افراد یا بیماری را دارند ویا ندارند مثل چندانگشتی وشكاف لب-شكاف كام. ولی هرچه قابلیت از آستانه دورتر شود شدت عارضه بیشتر، قابلیت توارث بیشتر و خطر تكرار هم بیشتر است. دراین موارد جنس درگیر، شدت درگیری، درجه فامیلی و اجتماع مورد بررسی همگی در محاسبه خطر تكرار بایستی محسوب شوند. درهرحال ریسك تكرار قابل پیش‌بینی دقیق نبوده و بایستی از ریسك اجتماع (Empiric Risk) كمك گرفت.


طبقه بندی: ژنتیک پزشکی، بیوشیمی،

تاریخ : شنبه 20 شهریور 1395 | 02:45 ب.ظ | نویسنده : گروه علوم آزمایشگاهی گراش ورودی 1390 | نظرات

  • paper | گالری مقاله های فوتو | لینک چهار مقاله